عبرت‌های ۲۸ مرداد و درس‌های تاریخی بازخوانی اسناد لانه جاسوسی

نشست تحلیلی-تبیینی مؤسسه استاد فرج‌نژاد در شهر قم، در سالگرد کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، میزبان دکتر حسن محمدی، پژوهشگر مؤسسه شناخت، و مسئول مرکز اسناد لانه جاسوسی بود. وی در این همایش با تشریح پیامدها و خسارت‌های جبران‌ناپذیر کودتا از جمله شکل‌گیری سازمان ساواک، تثبیت پایگاه‌های مستشاران آمریکایی و تحمیل سیاست‌هایی چون کاپیتولاسیون و اصلاحات ارضی، واکاوی بازخوانی تاریخ برای مصارف امروز جامعه را امری ضروری دانست. مسئول مرکز اسناد لانه جاسوسی با استناد به اسناد منتشرنشده و کمتر دیده‌شده روابط خارجی آمریکا، ابعاد تازه‌ای از خطاهای محاسباتی، خوش‌بینی‌های ساده‌لوحانه و ایزوله شدن نهضت ملی شدن صنعت نفت را تشریح کرد.
محمدی با بررسی مکاتبات و دیدارهای دیپلماتیک آن دوران، شواهد متعددی از نگاه التماس‌آمیز و وابستگی ساختاری نهضت به حمایت‌های آمریکا ارائه داد و تأکید کرد که خوش‌بینی به قدرت‌های غربی همواره به شکست دیپلماسی می‌انجامد. وی در همین راستا خاطرنشان کرد: «تکیه بر آمریکا و اعتماد به آن، حاصلی جز خیانت و ضربه سنگین‌تر از سوی این قدرت ندارد. چنان‌که هم‌زمان با نامه‌نگاری‌های ملتمسانه دکتر مصدق برای دریافت وام و شکر، نیروهای امنیتی سیا در حال مذاکره با حامیان او و پرداخت رشوه چهار میلیون دلاری به آلترناتیوها برای ایجاد تفرقه و تضعیف موقعیت نخست‌وزیر بودند.» این مسئله نشان می‌دهد عدم شناخت ماهیت استکبار، چگونه زمینه آسیب‌پذیری ساختارهای سیاسی را فراهم می‌کند.
بخش دیگری از سخنان این پژوهشگر علوم سیاسی به نقد تفکر لیبرالیستی و حذف مردم از معادلات قدرت اختصاص داشت. وی با یادآوری هشدارهای آیت‌الله کاشانی در ۲۷ مرداد و نادیده گرفته شدن آن‌ها از سوی دولت وقت، اظهار داشت که گسست میان مسئولان و مردم، اصلی‌ترین عامل تسهیل کودتا توسط اراذل و اوباش و سازمان‌های جاسوسی بیگانه بود. محمدی با اشاره به خاطرات روزولت و دیدار هفت‌ساعته هندرسون با نخست‌وزیر وقت، تصریح کرد: «هندرسون تهدید کرد که اگر خیابان‌ها از تجمع مردم خالی نشود، آمریکا اتباع خود را خارج می‌کند. در مقابل، مصدق عذرخواهانه خواستار ماندن آن‌ها شد و قول داد هم‌میهنان آمریکایی را کاملاً محافظت کند؛ این نگرش لیبرالی که مردم را پس از تحقق اهداف اولیه به خانه می‌فرستد، نهضت را از بزرگ‌ترین تکیه‌گاه خود یعنی اراده عمومی محروم ساخت.»
عضو موسسه شناخت در ادامه، انزوای بین‌المللی و نداشتن عمق استراتژیک را چهارمین درس بزرگ کودتا دانست و تأکید کرد توانمندی بازدارندگی در محیط بین‌المللی مستلزم یارگیری و ایجاد جبهه متحد منطقه‌ای است. وی با اشاره به بازخوانی تجربه ۲۸ مرداد توسط امام خمینی (ره) و اهمیت تشکیل محور مقاومت گفت: «اگر کشوری نتواند پایگاه‌ها و متحدان منطقه‌ای برای خود ایجاد کند، در محیطی ناامن و میان رژیم‌های متخاصم منزوی می‌شود؛ سقوط مصدق دقیقاً به سبب نداشتن متحد در برابر بریتانیا و آمریکا رخ داد و همین درس تاریخی نشان می‌دهد که چرا تقویت متحدان منطقه‌ای و حمایت از جبهه مقاومت یک ضرورت حیوانی و حیاتی است.»
وی همچنین به مسئله جریان‌های میانه‌رو و ابهام در ماهیت ایدئولوژیک نهضت پرداخت. به گفته وی، نهضت نفت به دلیل نداشتن زیربنای ایدئولوژیک محکم و صرفاً محدود شدن به ملی‌سازی نفت، نتوانست الگویی پایدار ارائه دهد. محمدی در جمع‌بندی دروس تاریخی ۲۸ مرداد و درس‌های آن برای تحلیل اغتشاشات و فتنه هجدهم دی‌ماه خاطرنشان ساخت: «اسناد تاریخی به روشنی اثبات می‌کنند که آمریکا حتی به جریان‌های میانه‌رو و شاهِ ذوب‌شده در ولایت واشنگتن نیز رحم نکرد؛ بنابراین پناه بردن به نسخه‌های ساختاری غرب یا خوش‌بینی به اندیشکده‌های آمریکایی حاصلی جز شکست ندارد، چرا که هدف غایی آن‌ها فروپاشی از درون و تسلیم کامل کشور است.»