کتاب «پیادهروی اربعین؛ تأملاتی جامعهشناختی» به گردآوری محسن حساممظاهری یکی از نخستین و جدیترین تلاشها برای فهم علمی و جامعهشناختی آیین اربعین است؛ آیینی که در کمتر از یک دهه پس از سقوط حزب بعث و صدام حسین، به یکی از بزرگترین تجمعات انسانی جهان تبدیل شده است. مظاهری در این کتاب میکوشد اربعین را از میان روایتهای احساسی، تبلیغی و آیینی رایج بیرون بکشد و آن را در جایگاه یک «پدیده اجتماعی نوظهور» قرار دهد؛ پدیدهای که در آن دین، سیاست، رسانه، بدن، هویت و مناسک درهم تنیدهاند و فهم آن نیازمند رویکردی چندلایه و تحلیلی است.
این کتاب مجموعهای از هفت مقاله پژوهشی است که هرکدام از زاویهای متفاوت به اربعین میپردازند و در کنار هم تصویری جامع و چندوجهی از این آیین ارائه میدهند. مظاهری با انتخاب نویسندگان جوان و پژوهشگران حوزه جامعهشناسی دین، تلاش کرده است از یکسو نگاه تازه و بیپیرایهای به اربعین عرضه کند و از سوی دیگر، از هیجانات آیینی فاصله بگیرد تا تحلیلها بر پایه داده، مشاهده میدانی و چارچوب نظری استوار باشند.
در این کتاب، اربعین یکی از مناسک مذهبی نیست، بلکه یک «رخداد اجتماعی» دیده میشود؛ رخدادی که ریشه در تحولات سیاسی عراق پس از سقوط صدام دارد، در بستر جغرافیای مقدس شیعی معنا مییابد، از طریق شبکههای مردمی و موکبداران سازمان میگیرد، در رسانهها بازنمایی میشود و در تجربه زیسته زائران شکل نهایی خود را پیدا میکند. نویسندگان مجموعه نشان میدهند که چگونه این آیین توانسته است هویت شیعی را در سطحی جهانی بازتولید کند، رابطه میزبان-مهمان را به محور تجربه معنوی تبدیل سازد.
کتاب همچنین به این نکته میپردازد که اربعین در حال گذار از یک آیین سنتی به یک آیین نهادیشده است؛ آیینی که دولتها، نهادهای مذهبی، شبکههای رسانهای و گروههای مردمی هرکدام در شکلدهی به آن نقش دارند. این گذار، پیامدهایی اجتماعی و فرهنگی دارد که در مقالات کتاب بررسی شدهاند؛ از عرفیشدن امر قدسی تا شکلگیری شایعات رسانهای و از تغییر الگوهای دینداری تا ظهور نوعی همبستگی فراملی.
در بخش دیگری از کتاب، تجربه زیسته زائران ایرانی در پیادهروی سال ۱۳۹۳ بررسی میشود؛ تجربهای که بر محور بدن، خستگی، رنج، میزبانی و مواجهه با معنای سفر شکل میگیرد. این مطالعه میدانی نشان میدهد که چگونه اربعین برای بسیاری از زائران، نه فقط یک آیین مذهبی، بلکه یک تجربه وجودی و هویتی است.
«پیادهروی اربعین؛ تأملاتی جامعهشناختی» کتابی است که اربعین را از سطح روایتهای احساسی به سطح تحلیلهای علمی میبرد و آن را در جایگاه یک موضوع جدی برای مطالعات جامعهشناسی دین، مردمنگاری، مطالعات فرهنگی و تحلیل رسانه قرار میدهد. این اثر برای پژوهشگران، دانشجویان، روزنامهنگاران و همه کسانی که میخواهند اربعین را درک کنند، یک منبع ضروری و نقطه آغاز است.
این کتاب با دبیری محسن حساممظاهری، پژوهشگر شناختهشده جامعهشناسی دین، در قالب مجموعه «کتابهای سرو» منتشر شده و هدف آن ارائه یک چارچوب نظری و تحلیلی برای فهم اجتماعی اربعین است. مظاهری و نویسندگان مجموعه تلاش کردهاند اربعین را همچون یک پدیده اجتماعی نوظهور مطالعه کنند؛ پدیدهای که در آن دین، سیاست، رسانه، هویت و مناسک درهم تنیدهاند.
این کتاب شامل هفت مقاله پژوهشی است؛ «تشیع پساصدام و پایان سندرم حسرت جغرافیای مقدس در تشیع: جامعهشیعی به مثابه جامعهای در فراق» نوشته جبار رحمانی، «اربعین؛ دانستهها و نادانستهها از منظری اجتماعی» نوشته مهدی سلیمانیه، «میزبانان اربعین» نوشته احمد شکرچی، «از نهادی شدن آیین اربعین تا عرفی شدن امر قدسی» نوشته محمدرضا پویافر، «حاد واقعیت ژان بودریار؛ بررسی شایعات رسانهای درباره آیین پیادهروی اربعین» نوشته محسن امین، «دعوت شدهام به زیارت رنجآلود / ادراک و تجربه زیسته زائران پیادهروی ایرانی در عراق» نوشته ندا رضویزاده، «اربعین ایرانی؛ رشد تصاعدی آمار ایرانیها در پیادهروی اربعین: دلایل و پیامدها» تألیف محسن حسام مظاهری.
«پیادهروی اربعین؛ تأملاتی جامعهشناختی» کتابی است برای کسانی که میخواهند اربعین را به جای تماشا درک کنند، این که چگونه یک آیین مذهبی میتواند به یک پدیده اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و رسانهای تبدیل شود.
این کتاب با تألیف و گردآوری محسن حسام مظاهری، توسط نشر: آرما در ۲۴۸ صفحه منتشر شده است.
به نقل از ایرنا
